25 тамыздан бастап жүргізуші куәлігінен айыру негіздері өзгереді

«Жол жүрісі туралы» заңға енетін өзгерістер (ҚР № 326-VIII Заңында жазылған) 25 тамызда күшіне енеді. Сол күннен бастап Ішкі істер министрлігінің көлік құралын басқару құқығын тоқтату жөніндегі өкілеттігі кеңейеді. Ең алдымен бұл өзгеріс егде жастағы (65 жастан асқан) және мүгедектігі бар жүргізушілерге қатысты болады.

Егде жастағы және мүгедектігі бар жүргізушілер үшін не өзгереді

Қазір «Жол жүрісі туралы» заң бойынша көлік басқару құқығын тоқтатуға негіз болатын бес себеп бар. Олар:

• жүргізуші куәлігінің қолданыс мерзімінің аяқталуы;
• жүргізушінің денсаулығы нашарлап, қауіпсіз көлік жүргізуге кедергі келтіруі;
• белгіленген мерзімде жол ережесі бойынша емтихан тапсырмау;
• жол ережесін бұзып, жүргізуші куәлігінен айырылса;
• жүргізуші куәлігі заңсыз берілсе.

25 тамыздан кейін бұл тізім 2-1-тармақшамен толығады. Онда мына жағдай көлік құралын басқару құқығын тоқтатуға негіз болатыны жазылған:

Осы Заңның 29-бабы 5-тармағының 2) тармақшасында көрсетілген медициналық көрсеткіш бойынша көлік құралын басқаруға рұқсат етілген немесе оны басқаруға медициналық қарсы көрсетілімдері бар адам туралы мәліметтің уәкілетті орган пайдаланатын жол жүрісі саласындағы цифрлы жүйеде болмауы.

Қазір 29-баптың 5-тармағы 2) тармақшасы 65 жасқа толған және мүгедектігі бар жүргізушілерді екі жыл сайын медициналық тексерістен өтуге міндеттейді. Бұрын деректер базасына медициналық көрсеткіші бойынша көлік жүргізуге рұқсат алған адамдар туралы ақпарат қана енсе, 3 және 4-тармаққа қосылған өзгеріске сай 25 тамыздан бастап көлік басқаруға қарсы көрсетілімдер бар деген мәліметті де енгізу қажет болады.

75-батың 1-тармағы 5) тармақшасының екінші абзацына да өзгеріс енеді. Бұрынғы редакцияда белгілі бір жағдайда көлік басқару құқығын тоқтату уәкілетті органның (ІІМ) талап арызы негізінде сот шешімімен жүзеге асатын. Ал жаңа редакцияда:

Осы тармақтың 2-1), 3), 4-1) және 5) тармақшаларында көзделген негіздер бойынша көлік құралын басқару құқығын тоқтату уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен жүзеге асады.

Яғни, бұған дейін де қайта медициналық тексерістен өткенде көлік жүргізуге қарсы көрсетілімі анықталған егде жастағы және мүгедектігі бар жүргізуші көлік басқару құқығынан айырылуы мүмкін еді, бірақ ол үшін полицияға сот шешімі қажет болатын. 25 тамыздан бастап ІІМ мұндай шешімді өз бетінше қабылдай алады. Бұл процесс автоматты түрде жүзеге асады, өйткені жүргізушінің денсаулығына қатысты мәлімет арнайы цифрлық базаға кіреді. Азамат міндетті медициналық тексерістен өтпесе, бұл да жүргізуші куәлігінен айыруға негіз болады.

Мас болып көлік жүргізгендер үшін не өзгереді

«Жол жүрісі туралы» Заңдағы басты жаңалықтардың бірі ретінде 75-баптың 1-тармағы, 4-1) тармақшасын айтуға болады. Онда былай жазылған:

4-1) Қылмыстық-процестік кодекстің 35-бабының 1-бөлігі 3), 4), 9), 10) және 12) тармақшалары немесе 36-бабы негізінде көлік құралын мас болып көлік жүргізгені үшін қылмыстық жауапкершіліктен босату.

Уәкілетті орган заңды күшіне енген қылмыстық істі тоқтату туралы қаулы негізінде көлік құралын басқару құқығын тоқтатады және бұл мәліметті жол жүрісі саласындағы цифрлық жүйеге қосады.

Заңға сәйкес 25 тамыздан бастап мас күйде жол апатын жасаған жүргізуші амнистияға іліну, ескіру мерзімінің өтуі, қылмыстық қудалаудан иммунитетінің болуы немесе басқа себептермен қылмыстық жауапкершіліктен босатылған күннің өзінде, ол бәрібір жүргізуші куәлігінен айырылады. Қанша уақытқа құжаттан қағылатыны 75-баптың 2-тармағы, жаңа 5) тармақшасында көрсетілген:

Осы баптың 1-тармағы, 4-1) тармақшасында көзделген негіз бойынша көлік құралын басқару құқығы тоқтаған адам сегіз жылдан кейін көлік құралын басқаруға медициналық қарсы көрсетілімі жоқ екенін растайтын медициналық қорытындыны цифрлық жүйеге енгізіп, жол ережесі бойынша теориялық емтиханды тапсырған соң ғана қайта куәлігін ала алады.

Жаңа өзгеріс заңды ма?

Kolesa.kz редакциясы сөйлескен заңгер Бақыт Қасымбековтің пікірінше жаңа нормалар ҚР Конституциясына қайшы келеді.

Конституцияның 12-бабы 1-тармағына сәйкес әр адам құқықтары мен бостандығын заңға қайшы келмейтiн барлық тәсiлмен, оның ішінде қажетті қорғаныс арқылы қорғауға құқылы. Ал 12-баптың 2-тармағына сай әр адам өз құқығы мен бостандығын сот арқылы қорғауға хақылы.

Қазақстанда арнайы құқықтан (мысалы, жүргізуші, ата-ана немесе кәсіпкерлік және т.б.) айыру, сондай-ақ бостандықты немесе мүлікті шектеу тек сот шешімімен жүзеге асады. Бұл Конституцияда және процестік кодекстерде бекітілген.

Демек көлік құралын басқару құқығынан автоматты түрде айыру тәртібі Конституцияның негізгі ережелеріне қайшы келеді.

* «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне цифрландыру, дербес деректі қорғау, жол жүрісі және көліктегі озық технологияларды реттеу мәселелері бойынша өзгеріс пен толықтыру енгізу туралы» Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 24 маусымдағы № 326-VIII заңы.