Жол ережесін бұзғандар амнистияға іліне ме?

Мәжіліс «Қазақстан Республикасы Конституциясының отыз жылдығына байланысты рақымшылық жасау туралы» заң жобасын мақұлдап, құжатты сенат қарауына жіберді. Одан кейін президент қол қояды. Апатқа себеп болғаны үшін сотталып, жазасын өтеп жатқан жүргізушілер мен жүргізуші куәлігінен айырылған азаматтар бұл заңды асыға күтті. Олар жаза жеңілдеуі мүмкін деп үміттеніп отыр. Құжатты толық қарастырып көрейік.

Кім амнистияға үміттене алмайды

Заң жобасына сәйкес, жаза мерзімі қысқармайтындар қатарында мына баптар бойынша сотталғандар бар:

• ұрлау ниетінсіз, бірақ өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану не ондай күш қолданамын деп қорқыту арқылы автомобильді немесе өзге де көлік құралын заңсыз иемдену — ҚР ҚК 200-бабының 4-бөлігі;
• адам өлімімен аяқталған жол-көлік оқиғасы — ҚР ҚК 345-бабының 3 және 4-бөліктері;
• мас күйінде (алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйде) жол ережесін бұзып, салдарынан адам денсаулығына орташа зақым келтіру немесе өлімге әкелу — ҚР ҚК 345-1-бабының барлық бөлігі;
• жүргізуші куәлігінен айырылған және алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйдегі адамның көлік басқаруы және көлікті мұндай адамға тапсыру немесе басқаруға беру — ҚР ҚК 346-бабы (барлық бөлігі);
• көлік құралын сапасыз жөндеу немесе оны техникалық ақаумен пайдалану салдарынан екі немесе одан көп адамның қаза табуы — ҚР ҚК 348-бабының 4-бөлігі;
• жүргізуші куәлігі жоқ адамды көлікке отырғызып, салдарынан екі немесе одан көп адамның өліміне себеп болу — ҚР ҚК 349-бабының 4-бөлігі.

Әкімшілік кодекс бойынша куәлігінен айырылған жүргізушілерге де амнистия жарияланбайды. Мысалы, мас күйінде көлік басқарған немесе адам зардап шеккен жол апатын жасағаны үшін көлік тізгіндеу құқығынан айырылғандар тізімге кірмейді.

Билік кімге рақымшылық жасайды

Заң жобасына сәйкес мына тұлғалар жазадан құтылуы мүмкін:

1. қылмыстық теріс қылық және (немесе) жеңіл қылмыс жасағандар;
2. орташа ауыр қылмыс жасап, зиян келтірмегендер, не келтірген зиянның орнын толтырғандар, не оларға қатысты азаматтық талап-арыз қойылмағандар;
3. әлеуметтік осал топқа жататын, зиян келтіргеніне немесе азаматтық талап-арыз болғанына қарамастан орташа ауыр қылмыс жасағандар.

Орташа ауыр қылмыс жасағаны үшін жазасын өтеп жатқан кісі тәртібі жақсы болып, шығуына бір жылдан аз уақыт қалса, негізгі жазадан босатылады.

Қылмыстық кодексте былай деп жазылған: «Бас бостандығынан айыру мерзімі 2 жылдан аспайтын қасақана жасалған және бас бостандығынан айыру мерзімі 5 жылдан аспайтын абайсызда жасалған әрекеттер ауыр емес қылмыс деп танылады». «Бас бостандығынан айыру мерзімі 5 жылдан аспайтын қасақана жасалған және бас бостандығынан айыру мерзімі 5 жылдан асатын абайсызда жасалған әрекеттер орташа ауыр қылмыс» деп танылады.

Демек, амнистия талабына сай келетін азаматтар заң қабылданған соң адвокатқа жүгініп, жаза мерзімін қысқарта алады.

Заң жобасы бойынша әлеуметтік осал топтағыларды қосқанда, жеңіл және орташа ауыр қылмыс жасады деген күдікке ілініп, тергеліп жатқан азаматтың ісін «қылмыстық процесті жүргізіп жатқан орган тоқтатып, тұлғаны қылмыстық жауаптан босатуға тиіс». Яғни, ондай жүргізушілер сотқа жетпей-ақ жазадан құтылады.

Жүргізуші куәлігінен айыру мерзімі қысқара ма?

Жобаға сәйкес амнистия тек Қылмыстық кодекс баптары бойынша сотталғандарға қатысты. Әкімшілік кодекске сәйкес жүргізуші куәлігінен айырылған азаматтарға жеңілдік жоқ. Амнистия жариялаған кезде қылмыстық жауапкершілік немесе негізгі жаза ғана күшін жояды не жеңілдейді. Қылмыстық кодексте жүргізуші куәлігінен айыру қосымша жаза ретінде көрсетілген. Мысалы, азамат 345-баптың 2-бөлігі бойынша 2 жылға қамалып, 3 жылға жүргізуші куәлігінен айырылса, колонияда отыру мерзімі қысқарады немесе одан шығуы мүмкін. Бірақ сот белгілеген мерзім аяқталғанша көлік тізгіндей алмайды.